Những thử thách của ngôi chùa Việt Nam tại hải ngoại

 Tỳ Kheo Giác Đẳng

Ba thập niên qua có hơn 500 ngôi chùa do người Việt xây cất ngoài Việt Nam. Có những ngôi chùa đơn sơ thậm chí chỉ là một nơi mướn tạm. Hiện phần lớn đều là cơ sở đáng kể với chương trình sinh hoạt thường xuyên. Nhiều ngôi chùa mang tầm cở qui mô trên cả hai phương diện kiến trúc cũng như ngân quỹ điều hành như chùa Việt Nam Houston Hoa Kỳ, chùa Trúc Lâm Edmonton Canada, chùa Viên Giác Hannover Đức Quốc, chùa Phổ Quang Perth Úc Đại Lợi là vài thí dụ điển hình. Nếu để vui mừng về sự phát triển Phật giáo Việt Nam ở xứ người thì có lắm điều để nói, nhưng không phải vì thế mà không có những thử thách mà cho tới nay vẫn là nan đề của Phật giáo Việt nam ở hải ngoại.

Sinh hoạt truyền thống không thu hút được giới trẻ.

Một ngôi chùa "thịnh" theo kiểu Việt Nam là nhiều đám cúng, nhà bếp bận rộn, nhiều lễ hội thường xuyên tại chùa. Những thứ đó không có sức thuyết phục để người trẻ đi chùa. Chư Tăng Ni thường bận rộn với những Phật sự khác và "giao khoán" việc hướng dẫn tu học thanh thiếu niên cho các đơn vị Gia Đình Phật tử. Công tâm mà nói thì cho tới nay Gia Đình Phật Tử vẫn là cơ cấu giáo dục thế hệ mai hậu của Phật giáo Việt Nam. Chính điều nầy cho thấy những vấn đề sâu xa hơn. Tăng ni và phụ huynh hầu như "rất hạn chế" trong việc hướng dẫn giáo lý cho con em. Những lủng củng giữa tổ chức Gia Đình Phật Tử và chùa chiền địa phương mỗi lúc một nhiều là một sự trạng đáng buồn khác.

 Sự điều hành vẫn thiếu qui củ rõ rệt

 Khác với các quốc gia Phật giáo khác, đạo Phật Việt Nam không đồng nhất về cách tổ chức chùa chiền. Hai hình thức quen thuộc nhất là do một hội đồng trị sự hay do vị trụ trì chủ động tất cả. Cách nào cũng có những điểm hay và những vấn đề phức tạp. Việc quản trị và báo cáo tài chánh ít khi được tốt theo luật pháp địa phương. Thường thì có cái gì đó theo kiểu "rất Việt Nam". Lúc có tranh chấp kiện tụng mới chấn chỉnh thường là quá trễ. Những đoàn thể người Việt nói chung thường thì dân chủ không thành dân chủ mà tập quyền không giống tập quyền. Không giống tập quyền  bởi lẽ cá nhân vị lãnh đạo không đủ mạnh để lèo lái tất cả như các ngôi chùa ở các nước Phật giáo Nam tông hầu hết quyết định nằm ở vị trụ trì. Không giống dân chủ vì những thành viên trong một tổ chức cũng xa lạ với cách làm việc thông qua tổ chức rõ rệt.

Sinh hoạt hoằng pháp vẫn giới hạn trong cộng đồng người Việt

 Hoằng pháp là một khả năng thường là "tự phát" của Tăng Ni. Chỉ hoằng pháp trong bối cảnh bình thường đã có nhiều điều phải trăn trở. Hướng dẫn tu học cho người Phật tử Việt Nam ở hải ngoại đòi hỏi phương cách khác hơn. Còn nói đến việc đem đạo mầu truyền đạt cho người khác màu da, ngôn ngữ, văn hoá là một nỗ lực vượt mức bình thường. Một vài tu sĩ Phật giáo Việt Nam đã có thành tựu lớn trong lãnh vực nầy nhưng nói chung vẫn còn quá ít ỏi so với sự hiện diện rộng lớn của cộng đồng Việt Nam. Người Tích Lan, Tây Tạng, Miến Điện, Đại Hàn .. tương đối hơn chúng ta về mặt nầy mặc dù số lực chùa chiền và Tăng ni Việt Nam nhiều hơn. Ngôn ngữ là một trở ngại nhưng xem ra không bằng sự thiếu vắng "bản sắc đặc thù" của Đạo Phật Việt để thu hút những sắc dân khác.

Những chi phối của thời cuộc

Người Phật tử Việt Nam thường cố tránh né những "vấn đề thế tục" trong sinh hoạt chùa chiền. Thật tình thì cho dù hoàn toàn muốn như thế cũng khó tránh được những chi phối trực tiếp hay gián tiếp. Một thí dụ là việc chào cờ trong các buổi lễ ở chùa. Ngày xưa tại Việt Nam không có việc đó trong chùa. Bây giờ tại hải ngoại đôi lúc là điều tranh luận gay gắt. Đa số cộng đồng người Việt hải ngoại là cộng đồng tị nạn. Ngay chữ tị nạn đã là thái độ mang tính chính trị. Không phải chỉ tị nạn vì những đe doạ nhất thời mà còn có một quá khứ để khẳng định mình là ai? tại sao có mặt ở xứ người?. Việt Nam ngày nay vẫn là một nước cộng sản. Dù sự trở về thăm viếng của người Việt hải ngoại thế nào thì vẫn có sự khác biệt giữa một quê hương tự do và chủ nghĩa độc đảng với nhiều máu lệ khó quên được. Nếu ngôi chùa nằm trong lòng dân tộc thì phải phản ánh được thực trạng và những thao thức của dân tộc. Những diễn biến chung quanh Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất vẫn là nan đề bách thúc cho những ai ưu tư về quê hương và đạo pháp.

Quan hệ phức tạp giữa Việt nam và hải ngoại

Hải ngoại có cơ sở, tài chánh nhưng thiếu Tăng Ni. Trong nước có thể cung ứng giải quyết nhu cầu nầy. Vấn đề là làm sao để tìm người khả tín. Một trở ngại lớn là sự không nắm vững ai là cán bộ tôn giáo và ai không phải. Những phức tạp liên quan đến tổ chức giáo hội tại Việt Nam tự nhiên tạo ra thế "bên nầy hoặc bên kia" của chùa chiền, tăng ni và các tổ chức Phật giáo.Thêm vào đó là làm thế nào san bằng những bất đồng trong nhu cầu, quan niệm, lối sống giữa một người mới từ Việt Nam sang và những người đã sống ở xứ người lâu năm.  Người trong nước ra hải ngoại bây giờ hoàn toàn khác với những người tị nạn trong đợt đầu đến định cư tại quê người. Kinh tế trong nước đã khá hơn. Nhu cầu cá nhân nhiều hơn. Và nói về sự làm việc thì phần lớn người trong nước "nhàn hơn". Tăng Ni mới ra nước ngoài trong thời gian sau nầy muốn mau chóng có cơ ngơi hơn là lớp trước vì vậy tạo nên từ khó khăn nầy tới khó khăn khác.

Vấn đề thừa kế

Đa số các ngôi chùa hải ngoại không có trù liệu về tương lai đối với câu hỏi ai sẽ kế vị trụ trì hiện tại. Một phần vì văn hoá của chúng ta, một phần vì có đặt ra câu hỏi cũng không có câu trả lời xác thực. Luật pháp ngày nay đòi hỏi pháp lý rõ ràng kể cả di chúc của người tiền nhiệm điều mà cộng đồng Phật giáo Việt Nam thường không chuẩn bị. Rắc rối hơn nữa sự thịnh suy của nhiều ngôi chùa thường xoay chung quanh "hào quang cá nhân" một vị Tăng Ni. Khi vị nầy nằm xuống, như nhiều ngôi chùa gặp phải, là kiện tụng tranh chấp hoặc trống vắng một hình ảnh khả dĩ thay thế. Ngay cả nhiều cơ sở Phật giáo lập hội bất vụ lợi nhưng sự thủ đắc cơ sở và quyết định tương lai ngôi chùa thường là mang tính cá nhân. Quan trọng hơn nữa là những công trình hoằng pháp lợi sinh, thường thì kết thúc theo sự ra đi của người tiền nhiệm. Ít có những bậc tôn trưởng hoằng pháp lâu năm xứ người có đông đảo hậu duệ vây quanh để khi nằm xuống có thể an tâm thấy công trình khai sơn của mình có người tiếp nối.

Chúng ta làm được gì?

Bức tranh Phật giáo Việt Nam tại hải ngoại là một tập hợp của nhiều sự dị biệt. Không thể có một đường hướng hay kế sách ứng dụng chung. Chính vì thế bất cứ điều gì được nói đến đều chỉ là thao thức. Tuy vậy chúng ta phải nhận rằng dù thế nào thì cũng có thể làm tốt hơn nếu chúng ta quan tâm và đầu tư. Sự quan hệ rộng rãi giúp các cơ sở địa phương nhìn mọi vấn đề thoáng hơn. Chấp nhập thay đổi để cải thiện sẽ giảm bớt tính bảo thủ thiếu linh động. Minh định rõ chúng ta là ai sẽ dễ dàng để định hướng hơn là thái độ lưng chừng. Dù muốn hay không thì nên nhìn vào tổ chức giáo hội. Một giáo hội độc lập với thế quyền, qui tụ được những bậc chơn tăng thạc đức và có quá trình dấn thân vận động cho dân tộc đạo pháp sẽ là một yếu tố quan trọng giúp chúng ta định hướng và giải quyết nhiều vấn đề.

Phật Pháp dạy về chữ nhân duyên. Túc nghiệp là nhân duyên mà hiện trí cũng là yếu tố chi phối. Tất nhiên sự đưa đẩy của cuộc đời vốn trăm mối nan nghì nhưng ý thức và nỗ lực của chúng ta cũng không kém phần quan trọng. Sự có mặt của Phật giáo Việt Nam tại quê người là một khúc quanh lịch sử của Đạo Phật Việt. Dù muốn hay không thì điều nầy sẽ là một trong những tác động lớn đối với tương lai Phật giáo chúng ta. Đạo Phật đang có những lan rộng tích cực tại nhiều châu lục. Phật giáo Việt Nam có thể học hỏi và đóng góp nhiều từ vị thế của mình. Bất cứ nỗ lực lớn nhỏ nào cũng có lợi lạc. Đó là niềm hy vọng lớn của tất cả chúng ta.

NAM MÔ BỔN SƯ THÍCH CA MÂU NI PHẬT