1)Trí Tuệ Bát Nhă:

Tuy nhiên, trước viễn cảnh của thực tại, các nền văn minh nhân loại hiện nay đang rơi vào khủng hoảng - sự mất cân bằng một cách trầm trọng giữa đời sống vật chất và tinh thần. Các nước văn minh, tiên tiến th́ nỗ lực tập trung vào các ngành khoa học công nghiệp và siêu công nghiệp, như công nghệ tin học, công nghệ không gian...; các nước đang phát triển và kém phát triển th́ nỗ lực đi vào công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Nói chung, cả hai đều đi vào mục tiêu phát triển kinh tế ở tầm vĩ mô. Tuy nhiên, điều nghịch lư, mâu thuẫn vẫn diễn ra trên toàn thế giới, đó là: đói nghèo, bệnh tật, chiến tranh, và nạn nhân măn v.v...

Trong khi, chỉ số đánh giá mức phát triển của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc được xác định trên tỷ lệ tăng hoặc giảm của "GDP" (General Domestic Product - Tổng sản lượng hàng hóa nội địa) và "GNP" (Gross National Product - Tổng sản lượng quốc gia); th́ ngược lại, chỉ số "stress" của con người ngày càng tăng. Đối với các nước công nghệ (1) siêu cường của thế giới th́ căn bệnh trầm kha nhất không phải là kinh tế, mà chính là "stress" - một sự khủng hoảng tâm lư thời đại. Ngược lại, các nước kém phát triển và đang phát triển th́ căn bệnh khủng hoảng đó bao gồm cả hai: khủng hoảng kinh tế và khủng hoảng tâm lư. Với một đường hướng phát triển như thế đă đánh mất sự quân b́nh của đời sống con người. Nếu sự phát triển chỉ dựa vào lợi tức thu nhập (income) kinh tế và tư bản (tiền tệ), nghĩa là chỉ dựa vào khát vọng làm giàu và tôn vinh sự bảo thủ độc quyền (exclusive) - nói theo ngôn ngữ của Phật là tham ái (tanhà) và chấp thủ (upadàna) - th́ ắt hẳn sẽ đưa đến khổ đau, bất hạnh và tuyệt vọng.

V́ thế, trước viễn cảnh của những khủng hoảng trầm trọng, nhất là khủng hoảng tâm lư của con người như là các hội chứng của stress thời đại, các giá trị trong sự sống của con người cần thiết được xét lại, và cần được soi sáng bởi những lời dạy của Đức Phật.

1- Vấn đề khủng hoảng tâm lư

Như vừa tŕnh bày, trong xu thế công nghiệp hóa và siêu công nghiệp hóa của thế giới hiện nay, con người thường xuyên rơi vào các khủng hoảng theo hai chiều hướng, hoặc là bị loại trừ bởi các thiết bị hiện đại, hoặc là phải lao động quá mức có thể. Sự kiện đó xảy ra trên qui luật cạnh tranh mà các nhà kinh tế thời đại cho rằng đó là cạnh tranh để sinh tồn và cạnh tranh để phát triển (2). Nhưng thực chất là cạnh tranh để đi đến chiến thắng độc quyền, và có khi dẫn đến sự triệt hạ lẫn nhau giữa tư bản tư nhân hoặc tư bản độc quyền nhà nước (3); c̣n hậu quả th́ đưa đến không những ở mức độ cộng đồng mà c̣n ở chính mỗi con người.

Trong khi đó, Đức Phật dạy: "Dầu tại nơi chiến trường, thắng hàng ngàn quân địch, tự thắng ḿnh tốt hơn, đó là sự chiến thắng tối thượng". (Php.103) Hoặc là "Dầu Thiên thần, Càn thát bà, Ma Vương hay Phạm Thiên, không ai chiến thắng nổi người đă tự chiến thắng và tự chế phục". (Php. 105)

Sự chiến thắng như thế chính là nền tảng để từ đó tái lập sự quân b́nh cho đời sống tâm lư, và xa hơn là sự giải quyết các khủng hoảng của con người chính nó, với tư cách là con người cá biệt (individual) và con người của cộng đồng, với tư cách là thành viên của xă hội (member of society).

2- Vấn đề triết lư nhân sinh

Nói đến tâm lư con người cũng là nói đến tâm lư xă hội. Các ngành tâm lư học và xă hội học, đạo đức học, luận lư học... đều tập chú vào con người và các diễn biến tâm lư của con người. Và mục tiêu của các ngành học đó là giúp con người kiến tạo một đời sống hạnh phúc, đồng thời giúp phát triển một cách toàn diện các tánh hạnh (behaviour), các đức tính (virtue) của con người. Tuy nhiên, ngay từ đầu, triết học tâm lư đă vướng phải một sai lầm lớn, đó là xây dựng một hệ thống nhận thức luận (epistemology), giá trị luận (axiology) và bản thể luận (ontology) trên căn bản của một ngă thể (ego), một bản thể (essence). Và do đó, tất yếu phải đưa đến những quan niệm, phương pháp v.v... nhằm duy tŕ và bảo vệ cái ngă thể (4) bất thực đó như cái bản năng (Id), cái siêu ngă (superego) trong tâm lư học mà Sigmund Freud đề xuất. V́ thế, khi con người đối diện với sự thật của định lư vô thường, sinh ra khổ đau và rơi vào khủng hoảng. Khủng hoảng tâm lư là căn bệnh miên trường đối với con người. Do đó, cần phải xét lại vấn đề tâm lư giáo dục của thời đại.

Đức Phật dạy rằng: "Các hành vô thường", "các pháp là vô ngă" (5). Điều đó là một tia nắng rực rỡ, khả dĩ soi sáng và giải quyết các vấn đề hiện đại của con người.

3- Vấn đề cá nhân và xă hội

Cá nhân và xă hội là hai mặt của một hiện hữu. Cá nhân không thể thoát ly ngoài xă hội mà có, và ngược lại, xă hội không thể thành tựu nếu không có mỗi con người cá nhân. Sự tách biệt giữa cá nhân và xă hội là điều không thể và lầm lẫn. Do đó, các hệ thống triết học nếu tự qui giảm ḿnh về hoặc là duy tâm, hoặc là duy vật v.v... đều rơi vào phiến diện, và tha hóa. Điều này được Thích Chơn Thiện, trong luận án Tiến sĩ về "Lư thuyết nhân tính" (6), đánh giá và xếp loại như sau:

a) "Nhóm tư tưởng ngôi thứ ba: Các tư tưởng cho rằng có nguyên nhân đầu tiên của vũ trụ gọi là nhóm tư tưởng ngôi thứ ba - người mà ta nói về. Do v́ vai tṛ làm chủ cuộc sống của con người bị đánh mất trong nhóm tư tưởng này, nên tư tưởng của nhóm này bị tha hóa (alienation)".

b) "Nhóm tư tưởng ngôi thứ hai: Các tư tưởng cho rằng sự thật chỉ hiện hữu trong thiên nhiên hay hiện tượng giới gọi là nhóm tư tưởng ngôi thứ hai - người mà ta nói với. Con người cũng bị đánh mất trong nhóm tư tưởng này, nên nhóm này được gọi là tha hóa".

c) "Nhóm tư tưởng ngôi thứ nhất: Các tư tưởng cho rằng con người làm chủ cuộc đời ḿnh, hay cuộc sống là v́ hạnh phúc của con người ... - người mà ta đang nói ...."

Và tác giả cho rằng, Phật giáo, hiện sinh thuyết, và hiện tượng luận ... thuộc về nhóm tư tưởng ngôi thứ nhất.

Tuy nhiên, sự sắp xếp trên của tác giả chỉ nhằm phân loại các nhóm tư tưởng một cách bao quát (universal). Sự thật th́ giữa Phật giáo và hiện sinh thuyết chẳng hạn, cách giải quyết vấn đề hoàn toàn khác nhau (7) ngay từ nền tảng của mỗi học thuyết, như một đằng nói Vô ngă (Non-essence), một đằng khác nói Hữu ngă (Essence).

Ở đây, qua giáo lư Duyên sinh (Paticcasamupàda), Đức Phật đă soi sáng sự thật của con người và vũ trụ vạn hữu này. Sự thật đó chính là Duyên sinh tính, Vô ngă tính. (Vấn đề sẽ được bàn rơ ở các chương sau).

4- Vấn đề đạo đức và luân lư

Đạo đức và luân lư đều là các nội dung được bàn đến trong tâm lư học, mặc dầu giữa đạo đức học và tâm lư học th́ khác nhau trên cơ sở đối tượng và quan điểm nghiên cứu (8); nhưng cả hai đều thuộc ngành khoa học nhân văn, nên đều hướng đến đối tượng là đời sống tinh thần hay ư thức của con người.

Tuy nhiên, do tính chất công ước (conventional) xă hội của đạo đức, luân lư, nghĩa là nó luôn luôn được giới hạn bởi tính chất qui ước chung của toàn xă hội, do đó, nó chỉ phản ánh trên bề mặt của các hiện tượng (thiện, ác) xă hội, mà chưa thực sự đi vào bản chất của mỗi con người. V́ thế, một kẻ tàn ác, xấu xa, y vẫn có thể đội lốt lương thiện - công ước để trung hoành ngoài xă hội. Đây là nguyên nhân đưa đến nạn tham nhũng, giết người giấu tay v.v... hay c̣n gọi là khủng hoảng đạo đức.

Đức Phật, qua giáo thuyết nhân quả, nghiệp báo (karma), đă xác định rơ: "Con người là chủ nhân của nghiệp, là kẻ thừa tự nghiệp, nghiệp là thai tạng, là quyến thuộc ..."(9)

Cái thai tạng (womb) hay tâm thức đó của mỗi con người là nền tảng của đạo đức và luân lư Phật giáo. Và tại đó, là cơ sở duy nhất có thể giải quyết các khủng hoảng và sự đảo lộn trật tự của đạo đức, luân lư thời đại. (Vấn đề sẽ được bàn cụ thể ở các chương sau).

5- Vấn đề tương quan giữa con người và môi trường sinh thái

Vấn đề môi trường sinh thái hiện đang là khủng hoảng bức thiết nhất mà con người phải đối diện. Môi trường được xem như là dưỡng khí cần thiết, mà qua đó, con người hấp thụ để sinh sống và phát triển. Mối liên hệ giữa con người và môi trường là mối quan hệ bất khả phân ly. Do đó, sự hủy diệt môi trường cũng là sự huỷ diệt con người. Từ đó các vấn đề như sinh thái học (ecology), hệ sinh thái (ecosystem), môi trường sinh thái (ecological environment), cấu trúc sinh thái (ecological structure), sinh thái nhân văn (human ecology), sinh thái tự nhiên (natural ecology) và diệt sinh thái (ecocide) v.v... được xem là các vấn đề nóng bỏng nhất đang ảnh hưởng đến đời sống con người. Vấn đề lại càng trớ trêu hơn, khi chính các nước tiên tiến lại là nơi dẫn đầu về phá hoại môi trường sinh thái (10) thông qua sự thải chất bả từ các nhà máy công nghiệp nặng, nhẹ; sự ṛ rỉ hay bùng vỡ các ḷ phản ứng hạt nhân, sự đắm ch́m của các tàu chuyên chở dầu khí, sự đốt phá những quặng dầu trong chiến tranh v.v... tất cả đều đưa đến hậu quả diệt sinh thái một cách trầm trọng. Những vấn đề trên, suy cho cùng đều bắt nguồn từ ḷng vị kỷ, và dục vọng của con người. Và hiệu ứng nhà kính (dioxide de carbone) (11) thực ra cũng chính là hiệu ứng dục vọng của con người.

Sự kiện này cần thiết được soi sáng bởi giáo lư Duyên khởi - Vô ngă; thông qua giáo lư ấy, con người sẽ hiểu được rằng các loài hữu t́nh (sentient beings) và vô t́nh (non sentient beings) đều là chúng sinh, cần phải tựa vào nhau mà sinh tồn. Và sự hủy diệt sinh thái của các loài vô t́nh đồng thời cũng là sự hủy diệt sinh thái của con người và muôn loài sinh thú.

6- Vấn đề chiến tranh và ḥa b́nh

Chiến tranh và ḥa b́nh là diễn biến hai mặt của cùng một ḍng tâm thức. Khi các dục vọng mâu thuẫn, xung đột nội tại dâng lên đỉnh cao, lập tức nó trở thành chiến tranh; và khi tâm thức ấy buông xả mọi xung đột, mọi khát vọng.... th́ nó tái lập ḥa b́nh. Đó chính là ư nghĩa của: "Tâm b́nh thế giới b́nh" trong kinh tạng Phật giáo. Các cuộc chiến tranh nóng và lạnh trên thế giới đều là diễn biến của tâm thức xung đột, khát vọng và bất an.

Đức Phật dạy (12): "Lại nữa, này các Tỷ kheo, do dục vọng làm nhân, do dục vọng làm duyên, do dục vọng làm nguyên nhân, do chính dục vọng làm nhân, vua tranh đoạt với vua, Sát đế lỵ tranh đoạt với Sát đế lỵ, Bà la môn tranh đoạt với Bà la môn, gia chủ tranh đoạt với gia chủ; mẹ tranh đoạt với con, con tranh đoạt với mẹ; cha tranh đoạt với con, con tranh đoạt với cha; anh em tranh đoạt với anh em; anh tranh đoạt với chị, chị tranh đoạt với anh; bạn bè tranh đoạt với bạn bè. Khi chúng dấn ḿnh vào tranh chấp, tranh luận, tranh đoạt, chúng tấn công nhau bằng tay, bằng gạch đá, bằng gậy gộc, bằng đao kiếm. Ở đây, chúng đi đến tử vong, đi đến khổ đau gần như tử vong".

"Lại nữa, này các Tỷ kheo, do dục vọng làm nhân, do dục vọng làm duyên, do dục vọng làm nguyên nhân, do chính dục vọng làm nhân, chúng cầm mâu và thuẫn, chúng đeo cung và tên, chúng dàn trận hai mặt và tên được nhắm bắn nhau, đao được quăng ném nhau, kiếm được vung chém nhau, chúng bắn, đâm nhau bằng tên, chúng quăng, đâm nhau bằng đao, chúng chặt đầu nhau bằng kiếm. Ở đây, chúng đi đến tử vong, đi đến khổ đau gần như tử vong".

Và Ngài cũng dạy rằng: "Nếu tâm thức bị dao động bởi bằng, thắng hay thua, th́ đấu tranh khởi lên, khi cả ba không dao động, th́ đấu tranh không sinh khởi".(13)

Hoặc là: "Thắng trận sinh thù oán, bại trận nếm khổ đau, ai từ bỏ thắng và bại, tịch tịnh hưởng an lạc".(14)

7- Vấn đề tâm lư giáo dục

Như đă đề cập, tâm lư giáo dục là một trong những ngành học quan trọng nhất về con người, nhằm khảo cứu, quan sát, kiểm chứng các sự kiện tâm lư để xác định những định luật tâm lư giúp con người giải quyết các vấn đề nội tại của ḿnh, nhằm đưa đến cuộc sống hạnh phúc. Do đó, ngành tâm lư giáo dục có chức năng xây dựng nội dung giáo dục và phương pháp hướng dẫn thực hiện nội dung giáo dục đó. Các nhà tâm lư giáo dục nổi tiếng trong thời hiện đại như Sigmund Freud, Carl Jung, Erich Fromn, Adler, Maslow, Allport, Carl Rogers, John Dewey, Dalton, George H. Mead, Winnetka, Martimière, Montersori... đă nỗ lực sáng tạo, đề xuất các hệ thống tâm lư học, tâm lư giáo dục và tâm lư xă hội... Sự nỗ lực đó đă mở ra một đường hướng giáo dục cần thiết, hữu ích cho con người. Tuy nhiên, các lư thuyết ấy vẫn bị giới hạn ở quan điểm cho rằng con người xuất hiện cùng với một ngă tính (self) vĩnh hằng; hoặc khi chạm phải những vấn đề nan giải thường bị rơi vào "bất khả tri" luận. (Điều này sẽ được tŕnh bày ở phần sau).

Qua lăng kính Duyên khởi, Vô thường, Vô ngă, Phật giáo đă đề cập đến khá rơ về các vấn đề tâm lư giáo dục như một ngành khoa học nhân văn và xă hội trong các kinh Nikayà và kinh tạng Đại thừa. Nhất là đối với các kinh như Lăng Già (Lankàvatàra), kinh Giải Thâm Mật (Sandhi-nirmona), kinh Bát Nhă (Prăjnaparamità), kinh Hoa Nghiêm (Avatamsaka hay Gandavyùha). Đặc biệt trong triết học Duy thức (Vinnànàvàda), ít nhất là từ hơn 15 thế kỷ qua, đă có các hệ thống tâm lư học đặc sắc như Thắng pháp luận (Abhidhammatthasangaha) của Thượng tọa bộ, A tỳ đạt ma câu xá luận (Abhidhamma-kosa-sastra) của Nhất thiết hữu bộ, và Duy thức của Đại thừa(15).

Các bộ luận trên đều đi vào phân tích tâm lư qua các hoạt động của nó và chia thành ba loại tâm cơ bản: tâm thiện, tâm bất thiện, và tâm phi thiện - phi bất thiện hay c̣n gọi là lộ tŕnh tâm. Thông qua các loại tâm trên, con đường giáo dục tâm lư được thể hiện ở sự tập chú thiền định đi vào thanh lọc và làm cho tâm trở nên thanh tịnh, thoát ly mọi khổ đau của con người.

Tuy nhiên, trong tác phẩm này, tác giả chỉ tập trung vào nội dung tâm lư học trên cơ sở của triết học Duy thức trong Đại thừa Phật giáo, đặc biệt là y cứ trên tư tưởng của Luận sư Asanga (Vô Trước) và Vasubandhu(Thế Thân). Đồng thời, thông qua tác phẩm Duy Thức tam thập tụng (Treatise in thirty verses on Mere - Consciousness) của Vasubandhu, tác giả sẽ tŕnh bày về hệ thống Tâm lư học Phật giáo như đă được giới thiệu trong nội dung của tác phẩm này.

Tác giả tin tưởng ở sự tŕnh bày cụ thể, rơ ràng và hệ thống của Luận sư Vasubandhu, trong Duy Thức tam thập tụng sẽ giúp độc giả tiến sâu hơn vào nguồn mạch của đời sống tâm lư của chính ḿnh, và từ đó, chọn lựa cho bản thân một giải pháp tốt nhất nhằm giải quyết những khủng hoảng và kiến lập đời sống hạnh phúc, giải thoát ngay tại cuộc đời này.

 PHẠM VI ĐỀ TÀI

Có nhiều lĩnh vực liên quan đến đề tài; tuy nhiên, ở đây tác phẩm được tập trung vào các chủ đề chính như sau:

- Sự h́nh thành Tâm lư học Phật giáo.

- Đại cương Tâm lư học Phật giáo.

- Nội dung Tâm lư học Phật giáo qua Duy thức tam thập tụng.

Bên cạnh đó, tác giả cũng tŕnh bày khái lược về lịch sử tâm lư học phương Tây và các vấn đề tâm lư học ở phần đầu của tác phẩm, nhằm giúp độc giả so sánh đối chiếu giữa tâm lư học phương Tây và Phật giáo. Đồng thời, ở phần kết (Phần IV. Chương 1 & 2 và phần V), tác giả, thông qua hệ thống tâm lư giáo dục Phật giáo, đề bạt và giới thiệu những phương pháp thực tiễn có thể giúp giải quyết các khủng hoảng tâm lư của con người hiện tại và tái lập đời sống hạnh phúc thật sự như đă được giới thiệu rơ trong các hệ thống triết học Phật giáo, nổi bật nhất ở đây là các thể tài thuộc triết học Duy thức.

Về hệ thống triết học Duy thức, nó là một hệ thống thuộc về Luận tạng (Abhidhamma - pitaka) trong Tam tạng (Tripitaka) thánh điển Phật giáo, bao gồm: Kinh tạng (Sutta - pitaka), Luật tạng (Vinaya-pitaka) và Luận tạng (Abhidhamma-pitaka). Tam tạng thánh điển lại được chia thành hai hệ thống theo Nam phương và Bắc phương Phật giáo, và có những hệ thống giáo nghĩa riêng biệt gọi là Nam tạng và Bắc tạng. Ở đây, triết học Duy thức thuộc về giáo nghĩa của Bắc tạng (Mahayàna-Phật giáo). (Xem phần: Sự h́nh thành của Tâm lư học Phật giáo - Phần II, Chương 1).

Công việc nghiên cứu này, tác giả chỉ tập chú vào phần Luận tạng của Phật giáo Mahayana, qua đó, xác định sự thật về tâm lư và các sự kiện, diễn biến của tâm lư con người; đồng thời tŕnh bày con đường giáo dục tâm lư theo quan điểm của Phật giáo nói chung và Luận tạng nói riêng. Tác giả hoàn toàn tin tưởng ở sự giải kiến (deconstruction) của các vị Luận sư Phật giáo(16), những người đă thăng chứng tuệ giác và kế thừa mạng mạch Phật giáo suốt hơn 15 thế kỷ qua.

 Trước khi đi vào nghiên cứu tâm lư học, cần thiết lược qua quá tŕnh h́nh thành và sự phát triển của nó, đặc biệt là hệ thống tâm lư học phương Tây.

SỰ H̀NH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TÂM LƯ HỌC

Tâm lư học (Psychology) là một ngành khoa học nghiên cứu về con người, vị trí của nó đứng ở giữa khoa học tự nhiên và khoa học xă hội. Tâm lư học khảo sát, t́m hiểu các động lực phát sinh và sự vận hành của các hiện tượng tâm lư. Cũng như các ngành khoa học khác, tâm lư học bắt nguồn từ triết học, và về sau trải qua hàng ngàn năm tâm lư học mới chính thức trở thành một ngành học chuyên môn.

Khởi đầu, vào thời cổ đại, tâm lư học gắn liền với lịch sử triết học và được thanh lọc qua bởi nhiều quan điểm khác nhau. Plato (428-318 B.C.) đại diện cho ḍng triết học Duy tâm, cho rằng hiện tượng của cả tâm lư và vật lư đều xuất sinh từ ư niệm tuyệt đối hay c̣n gọi là "Eros" (Tâm), đó là niềm hứng khởi vô tận từ triết học. Ngược lại Democrite (460-320 B.C.) đại diện cho ḍng triết học Duy vật, đi t́m cái nguyên động lực đầu tiên từ trong thế giới tự nhiên của vũ trụ vạn hữu như nước, lửa, khí..., và cho rằng diễn biến của tâm lư con người hoàn toàn tùy thuộc vào các qui luật về sự vận hành của thế giới tự nhiên. Sau đó đến Aristote (384-322 B.C.), một môn đệ sáng giá nhất của Plato đă cho ra đời một tác phẩm tâm lư học đầu tiên dưới nhan đề: "Bàn về linh hồn". Trong tác phẩm này, ông đă đề cập đến một vấn đề rất quan trọng về tâm lư, đó là mối liên hệ mật thiết giữa tâm lư và vật lư, hay giữa tinh thần và cơ thể với thế giới sự vật hiện tượng(17).

Đến nửa đầu thế kỷ XVII, Descartes (1596-1650) dùng khái niệm "phản xạ" để cắt nghĩa và giải thích các hoạt động tâm lư giản đơn của con người, cũng như động vật. Sau đó, Locke (1632-1704) cho rằng mọi hiện tượng và diễn biến tâm lư đều phát sinh từ kinh nghiệm tri giác thông qua các giác quan. Cả Descartes và Locke đều thuộc nhóm tư tưởng nhị nguyên, cho rằng ḍng diễn biến của tâm lư tùy thuộc vào vừa thể xác, vừa tinh thần. Cùng với nhóm tư tưởng này, ḍng "Tâm lư học kinh nghiệm" (Psychological empirica) ra đời bởi các nhà tâm lư như: J. Lov (1632-1701), Didro) (1713-1781), Honback (1723-1789) v.v...

Ở thế kỷ thứ XVIII, lần đầu tiên trong lịch sử tâm lư học phương Tây xuất hiện một cách chính thức ngành tâm lư học qua tác phẩm "Tâm lư học kinh nghiệm" (Psychological empirica) (1732) và "Tâm lư học lư trí" (Psychological rationalis) (1734) của C. Wolff (1679-1754), một nhà triết học Ánh sáng (Enlightenment) Đức. Tuy nhiên, ở thời kỳ đầu này, tâm lư học chỉ là bộ môn của triết học, và được sử dụng bởi phương pháp nội quan. Cho đến thế kỷ thứ XIX, phương pháp nghiên cứu tâm lư nội quan dần dần chuyển sang thực nghiệm bởi pḥng thí nghiệm đầu tiên của Wilhelm Wundt được thành lập tại Leipzig, năm 1897. Năm 1889, đại hội I về tâm lư học được họp ở Pháp và từ đó tâm lư học được phát triển thành một ngành khoa học chuyên môn, độc lập bao gồm nhiều ngành học như: Tánh hạnh học (Psychologie du Comportement Behaviourism) của Watson, Tâm h́nh học (Psychologie de la Forme) hay Tâm lư học Grestalt của Kohler (1887-1967), Wertheimer (1880-1943) và Kofka (1886-1947), Phân tâm học (Psychanalyse) của Freud v.v... Và đến những năm 20 đầu thế kỷ XX, có Tâm lư học Marxist của Setchenov, K. Kornilov, Vugotski, Rubinstein v.v...(18).

A- Đối tượng của tâm lư học

Tâm lư học, như đă tŕnh bày, là khoa học nghiên cứu về các hiện tượng diễn biến của tâm lư, các qui luật và cấu trúc tâm lư. Những vấn đề nêu trên quả thực rất phức tạp theo các quan niệm khác nhau; do đó, có thể phân loại các hiện tượng tâm lư như sau:

1/ Phân loại 1: Các hiện tượng lư trí và t́nh cảm.

2/ Phân loại 2: Các hiện tượng của ư thức và vô thức (như mộng du...)

3/ Phân loại 3: Các tiến tŕnh của ư thức. Ở đây, chia làm ba loại:

a) Ư thức có khởi đầu, diễn biến và kết thúc (ư thức về một điều ǵ đó).
b) Ư thức xảy ra trong một thời gian ngắn nhất (như sự bộc phát và mất đi của một ư niệm).
c) Các xu hướng ư thức ổn định (như t́nh cảm, năng lực, khí chất...)

a) Các nhu cầu và động cơ của tâm lư.
b) Các khả năng và năng khiếu của con người.
c) Các thuộc tính của tâm lư con người.

Bên cạnh đó, các hiện tượng tâm lư trong sự vận hành của tri giác (nhận thức) con người được diễn ra như sau:

a) Nhận thức cảm tính: là nhận thức qua các giác quan như: thính giác, thị giác, khứu giác, vị giác, xúc giác, bao gồm hai quá tŕnh cảm giác và tri giác.

b) Nhận thức lư tính: là nhận thức bằng lư trí từ hai quá tŕnh: hoặc là tư duy, hoặc là tưởng tượng.

Về các thuật ngữ trên, có thể tóm tắt ư nghĩa của nó như sau:

1/ CẢM GIÁC: là một quá tŕnh tâm lư phản ánh riêng lẻ từng thuộc tính của sự vật khi nó tác động trực tiếp vào các giác quan (thính, thị, khứu, vị, xúc) của con người. Cảm giác là bước đầu của nhận thức, và cũng là nền tảng của sự nhận thức. Không có cảm giác sẽ trở thành bất giác, vô tri như gỗ đá, không thể nhận thức được hiện tượng sự vật chung quanh/bên ngoài thế giới tự nhiên. Tuy nhiên, cảm giác thông thường có ba cường độ.

a) Cường độ cần thiết, tối thiểu của kích thích để gây ra cảm giác. (Tỉ dụ: cường độ cần thiết cho thị giác có bước sóng ánh sáng là 390 mm, cho thính giác là tần số 16 hertz).

b) Cường độ trung b́nh là điều kiện tốt nhất cho cảm giác. (Tỉ dụ: bước sóng ánh sáng cho thị giác là 550-600 mm, tần số sóng âm thanh cho thính giác là 1000 hertz).

c) Cường độ tối đa (nếu quá là mất cảm giác) cho cảm giác. (Tỉ dụ: bước sóng ánh sáng cho thị giác là 780 mm, và tần số âm thanh cho thính giác là 20.000 hertz).

Ngoài những cường độ tối thiểu, trung b́nh và tối đa, con người không thể cảm giác được ở mức độ dưới tối thiểu, hoặc trên tối đa. Đây là giới hạn của các công cụ thí nghiệm vật lư trong tiến tŕnh nghiên cứu tâm lư của con người. Ở điểm này, Phật giáo có thể đi xa hơn trong việc kiểm thảo ḍng chảy của các hiện tượng tâm lư.

Đồng thời cảm giác cũng có những qui luật căn bản như: thích ứng, tương tác, nối tiếp, tương phản và bù trừ v.v...

2/ TRI GIÁC: là quá tŕnh tâm lư tổng hợp những cảm giác riêng lẻ để h́nh thành nên một tri giác toàn vẹn về một sự vật, hiện tượng nào đó.

Câu chuyện "Những chàng mù rờ voi" của Đức Phật có thể cho thấy từng chi tiết của tri giác như sau:

a) Do tích lũy kinh nghiệm và ngôn ngữ, nên tri giác về sự vật sẽ bổ sung cho nhau và tạo thành một đối tượng toàn diện của tri giác. Tỉ dụ các chàng mù, người rờ tai voi th́ cho rằng con voi giống cái quạt; rờ chân voi th́ cho rằng con voi giống cái trụ cột v.v...

b) Do tựa vào kinh nghiệm cũ nên tri giác về sự vật mới sẽ tạo nên kinh nghiệm mới. Tỉ dụ: v́ đă biết h́nh thù của cái quạt, nên khi rờ tai voi, chàng mù cho rằng con voi giống cái quạt v.v...

c) Do đó, nếu tri giác sai lầm th́ dẫn đến kinh nghiệm sai lầm. Kinh nghiệm cũ sẽ bổ sung cho tri giác và làm cho tri giác hoàn thiện hơn. Và sự kết hợp của các quan năng (5 giác quan) là cơ sở kinh nghiệm của tri giác.

Từ đây tri giác, cũng như cảm giác, có một số qui luật cơ bản như: tính chất phân biệt, chọn lựa đối tượng, tính chất ổn định, tính chất biến động, tính chất ảo ảnh, tính chất chủ định, và không chủ định v.v...

3/ TƯ DUY: Là hoạt động trí tuệ cao nhất của nhận thức, đứng trên cảm giác và tri giác, là sự tương tác, phản ảnh giữa bản thân và thực tại một cách chủ động bằng những khái niệm, phạm trù. Tư duy chỉ có ở con người.

Các thao tác của tư duy là: phân tích, tổng hợp, đối chiếu, so sánh, biện minh, loại suy, đồ thị hóa, hệ thống hóa v.v... Do đó, tính chất của tư duy là năng động, sáng tạo, khái quát hóa, phản ánh gián tiếp thông qua các dấu hiệu, ngôn ngữ, kinh nghiệm v.v... V́ vậy sản phẩm của tư duy chính là các khái niệm phân biệt, các phán đoán suy lư (hoặc diễn dịch, hoặc qui nạp) phát sinh từ sự giao tiếp.

4/ TƯỞNG TƯỢNG: là sự thiết lập những ảnh tượng mới không có trong thực tại trên cơ sở của những biểu tượng đă có. Tính chất của tưởng tượng là sáng tạo, loại suy (analogie) hay cao hơn là phỏng sinh (bionique) thông qua sự lắp ghép các khái niệm, biểu tượng, ngôn ngữ... Tưởng tượng diễn theo hai chiều: tiêu cực, là các mộng tưởng hăo huyền ...; và tích cực là các lư tưởng về một mục đích cao đẹp thúc giục con người vươn lên sự phát triển toàn diện các năng lực, đức tính v.v...

Trên cơ sở này, ḍng trôi chảy của tâm lư tiếp tục phát sinh các hiện tượng: t́nh cảm, xúc cảm, vui, buồn, khổ đau, hạnh phúc v.v... (19)

B- Khái niệm của tâm lư học

Trong tâm lư học hiện đại, các khái niệm thường được dùng để mô tả và diễn đạt các hiện tượng tâm lư như: ư chí, hành động ư chí, trí nhớ, sự lăng quên, sự chú ư, nhân cách, tánh hạnh - bao gồm cả năng lực, tính cách, khí chất và khuynh hướng. Ở đây, chúng ta khảo sát sơ lược về ư nghĩa của các khái niệm trên như sau:

1/ Ư chí: là một phẩm chất đặc thù trong tâm lư con người, giúp vượt qua những chướng ngại bằng sự nỗ lực, kiên tŕ của tự thân. Ư chí thường là biểu hiện hai mặt của nhận thức, tức là lư trí và t́nh cảm. Nhận thức càng sâu sắc, t́nh cảm càng mạnh th́ ư chí càng lên cao. Do đó, đối với con người, ư chí có những tính chất nhất định như: tính chủ đích, quyết đoán, độc lập, dũng mănh, kiên tŕ, tự chủ và tự kiềm chế.

2/ Hành động ư chí: là sự biểu thị, biểu hiện của ư chí của nhân cách con người bao gồm các tính chất kỹ xảo và thói quen.

3/ Trí nhớ: là tiến tŕnh lưu trữ và duy tŕ các kinh nghiệm, kiến thức, ấn tượng,... của tâm lư dưới h́nh thức của những hạt giống biểu tượng, dấu hiệu... Trí nhớ được chia thành nhiều loại, tùy thuộc vào các giác quan như: nghe, nói, đọc, viết. Thông qua các kỹ năng trên mà trí nhớ lưu trữ các ảnh tượng của ngôn ngữ, h́nh ảnh, cảm xúc v.v...

4/ Sự lăng quên: là những ǵ chỉ một lần đi qua tâm thức và bị quên đi, v́ các lư do: không chú ư, không hứng thú (về phía chủ thể) và không được lặp đi lặp lại, không tạo được các kích thích, ấn tượng mạnh ... (về phía đối tượng).

5/ Sự chú ư: là định hướng tập trung vào một đối tượng nào đó của ư thức. Sự chú ư có khi mang theo t́nh cảm và ngược lại là sự đăng trí. Có hai loại đăng trí: - Đăng trí b́nh thường, tức sự không chú ư, và đăng trí bác học, tức là sự tập chú cao độ ở một đối tượng nào đó mà quên hẳn đi các đối tượng xung quanh.

6/ Nhân cách: là những đặc trưng tâm lư ổn định (thói quen) của cá nhân, và h́nh thành nên một giá trị của cá nhân đó trong tương quan giữa cá nhân và xă hội. Nhân cách là đặc tính người của con người.

Theo Schiffman, "nhân cách có thể miêu tả như là những đặc trưng của tâm lư vừa qui định và phản ánh cách thức mà con người ứng xử với môi trường xung quanh". (20)

Về cấu trúc của nhân cách thường được xem là phẩm chất và năng lực cộng với đức hạnh và tài năng.

7/ Khuynh hướng: là những ư muốn hướng đến một mục tiêu nào đó của tâm thức con người. Khuynh hướng thường bao gồm các đặc trưng như: nhu cầu, cảm hứng, lư tưởng, quan điểm v.v...

8/ Năng lực: là khả năng khi thực hiện sẽ đưa đến một kết quả nhất định nào đó của con người. Năng lực được xem như là một tổng thể bao gồm các đặc trưng: tri thức, kỹ xảo, kỹ thuật, thái độ tâm lư dũng mănh v.v...

9/ Tính cách: là sự biểu hiện của tâm lư qua h́nh thức cử chỉ, thái độ, tác phong, phong thái ... mang tính chất cá tính của mỗi cá nhân.

10/ Khí chất: là sự biểu thị cường độ và tốc độ của các hoạt động tâm lư trong thể cách ứng xử của con người. Khí chất thường được chia thành các loại: nóng nảy, hăng hái, b́nh thản, ưu tư ...

Trên đây là một số khái niệm quen thuộc trong tâm lư học hiện đại; giờ đây, chúng ta đi vào khảo cứu phương pháp của tâm lư học.

C- Phương pháp tâm lư học

Thông thường ngành tâm lư học dùng các phương pháp chuyên môn để đoán định, phân tích, giải kiến các hiện tượng tâm lư một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Ở đây, có thể liệt kê một số phương pháp chuyên môn như sau:

1/ Phương pháp nội quan (Méthode introspective)

Là phương pháp mà tự chủ thể quan sát các hiện tượng diễn tiến trong tâm lư của chính ḿnh. Phương pháp này được dùng một cách phổ biến trong tâm lư học của Ribot, trong phân tâm học của Freud, và tâm lư học thực nghiệm (introspection expérimentale) của Wurzbourg...

2/ Phương pháp ngoại quan (Méthode objective)

Phương pháp này được dùng để quan sát đối tượng khác nó; ở đây, chủ thể quan sát và đối tượng được quan sát hoàn toàn khác nhau. Phương pháp ngoại quan được ứng dụng bằng nhiều cách khác nhau như:

- Quan sát: ghi nhận, khảo sát các biểu hiện từ bên ngoài.

- Thí nghiệm: bao gồm thí nghiệm tự nhiên và thí nghiệm qua dụng cụ.

- Trắc nghiệm: bao gồm trắc nghiệm tổng hợp (test synthétiques), trắc nghiệm phân tích (test analytiques), trắc nghiệm phẩm chất (test qualitatifs), trắc nghiệm số lượng (test quantitatifs), trắc nghiệm định hướng (test d’aptitudes) v.v...

- Phỏng vấn.

- Dùng bảng câu hỏi v.v...

Phương pháp ngoại quan thường áp dụng cho các ngành tâm lư học như: tâm sinh lư học (psycho-physiologie), phản xạ học (réflexologic) của Pavlov và Bechterev, tánh hạnh học (behaviourism, psychologie du comportement) của Watson, tâm vật lư học (psychophysique) của Weber và Fechner, tâm lư động vật (psychologie animale) của Auguste Forel, Piéron, Kohler, Boulan ..., tâm lư trẻ em (psychologie des enfants) của Watson, Guillaume ..., tâm bệnh lư học (psychologie pathologique) của Freud, Ribot, Jaspers v.v...

3/ Những giới hạn của phương pháp nội quan và ngoại quan

a) Nội quan: Như cách ngôn "ḍng ư thức" (stream of consciousness) của W. James, ư thức không phải là một thực thể (entity) đơn nhất mà là một tiến tŕnh trôi chảy bất tận. Do đó, những ghi nhận về tâm lư của con người chính nó bao giờ cũng sai lệch, khó chính xác; v́ ư thức trong từng chập tư tưởng luôn luôn thay đổi. Vả lại, nội quan là một thế giới khép kín của ư thức chủ quan; nó chỉ cho phép (chủ thể quan sát) biết được chính nó, tức thế giới ư thức, tinh thần, t́nh cảm... của riêng ḿnh, chứ không thể biết được ḍng tâm thức của người khác, ngoại trừ những phán đoán và suy luận mang tính cách công ước.

b) Ngoại quan: Các giới hạn lớn nhất của ngoại quan là không thể trực tiếp ghi nhận các hiện tượng diễn tiến của tâm lư mà phải thông qua các phản ứng sinh lư. Do vậy, những kết quả đem lại từ ngoại quan không hẳn lúc nào cũng chính xác.

Ngoài những giới hạn vừa nêu, phương pháp nội quan và ngoại quan đă đóng góp một một cách hữu ích thiết thực cho tiến tŕnh nghiên cứu tâm lư học từ xưa đến nay. (21)

Như đă tŕnh bày, có rất nhiều lư thuyết về tâm lư học hiện đại. Tuy nhiên, ở đây tác giả chỉ đề cập đến một số lư thuyết tiêu biểu liên hệ đến tâm lư con người và tâm lư xă hội, nghĩa là các thuyết được tập trung vào các vấn đề then chốt như: tâm thức và bản ngă (hay nhân tính) trong tương quan giữa con người và xă hội; và đó cũng là điểm trọng tâm của ngành tâm lư giáo dục hiện đại.

George H. Mead là một giáo sư triết học về tâm lư xă hội thuộc Đại học Chicago, ông là một học giả chuyên chính có ảnh hưởng rộng lớn; tuy nhiên, chưa bao giờ viết sách hay báo để biện minh học thuyết của ḿnh. Những lớp tâm lư học đầu tiên của ông được dạy từ năm 1900 tại Đại học Chicago. Về sau, vào những năm 1927-1930, người ta đă viết lại tư tưởng của Mead và phổ biến rộng răi. Phần tŕnh bày dưới đây được trích dẫn từ tác phẩm "Mind Self and Society" (21) và được tóm tắt trong nội dung quyển "Sociology" (22) của Leonard Broom, và Philip Selznick.(23)

Nội dung lư thuyết tâm lư của Mead được tŕnh bày qua các điểm trung tâm của: tâm thức, bản ngă, và xă hội.

Chủ thuyết của Mead, cũng như John Dewey (một triết gia thực nghiệm), cho rằng cơ cấu tâm lư của con người là một hệ thống bao gồm: tâm thức, bản ngă và xă hội. Tuy nhiên, theo Mead, tâm thức (mind) và bản ngă (self) vốn là sản phẩm của xă hội. Tâm thức và bản ngă là một hệ thống xă hội, phát sinh từ kinh nghiệm xă hội; và do đó, có thể xem bản ngă của tâm thức là một đơn vị độc lập, nhưng không thể phát sinh ngoài kinh nghiệm xă hội. (24)

Mead, qua ghi nhận của L. Broom và P. Selznick, lư luận rằng: "Tư tưởng hay tâm linh và bản ngă, chỉ xuất hiện trong diễn tiến giao tế và giao dịch xă hội, chứ không thể có trước xă hội. Nhưng làm thế nào giao tế và giao dịch xă hội có thể hoạt động trước tâm linh và bản ngă ?". Mead giải thích: "Khả năng giao dịch và giao tế là khả năng sinh lư của những sinh vật thượng đẳng. Thực vậy, giao tế bằng những phương tiện không dùng ngôn ngữ trong những hoạt động chung là điều kiện có trước ngôn ngữ. Ngôn ngữ đă góp thêm vào sự giao dịch và giao tế thô sơ, của loài người bằng cách làm cho xă hội hóa có thể thực hiện được. Nhờ ngôn ngữ nên người ta có thể lĩnh hội rơ ràng thái độ của những kẻ khác và các đoàn thể họ tham dự vào ... Cuối cùng, tâm thức và bản ngă phát sinh khi giao tế xă hội đi song song với ngôn ngữ và do ngôn ngữ mà được hoàn thành" (25).

Từ đó, lư thuyết tâm lư của Mead đưa ra tiến tŕnh phát sinh và phát triển của bản ngă từ thái độ bắt chước đến khả năng tổng quát-liên hệ. Có thể tóm tắt lư luận căn bản của Mead như sau:

a) Giao tế tiền ngôn ngữ

Trong nhiều trường hợp, các giống vật giao cấu với nhau và săn sóc trẻ con làm cho phát sinh sự tương quan giữa con này và con kia, đó là sự phát sinh của đời sống gia đ́nh- thô sơ trong các giống vật thấp hơn người.

Đối với con người, do đó, nếu không thể giao dịch bằng cử chỉ - (hành động không lời) - th́ không thể giao tiếp bằng ngôn ngữ. V́ lẽ các trẻ em nhỏ tuổi, nó sẽ không hiểu được "giận" hay "đói" là ǵ trừ phi nó hiểu được cử chỉ giận hờn và cho ăn của người mẹ v.v... Đây là giai đoạn đầu của ư thức về bản ngă hay giai đoạn giao tế tiền ngôn ngữ. (26)

b) Giai đoạn ngôn ngữ h́nh thành tâm thức và bản ngă

Trong trường hợp này, Mead cho rằng, nhờ có ngôn ngữ nên có tư tưởng và nhờ có tư tưởng nên mới có sự giao tế; và nhờ có ngôn ngữ nên có thể thay thế tư tưởng bằng hành vi, thái độ, cử chỉ... Ở đây, sau khi đứa bé hiểu được cử chỉ "giận hờn" và học được chữ "giận hờn", người mẹ không cần dùng đến cử chỉ nữa mà chỉ dùng lời nói để biểu thị tư tưởng. Và, v́ mẹ và con cùng hiểu những khái niệm về cử chỉ và ngôn ngữ, nên đứa bé có ư niệm về sự "giận hờn" ... Do đó, tự nó sẽ làm theo những ǵ phù hợp với ư muốn của mẹ nó (hay ư muốn của những người xung quanh nó); nghĩa là nó lấy thái độ của người khác hay những thái độ được qui ước chung của xă hội làm khuôn mẫu nương theo. Đây là sự h́nh thành nhân tính hay ư thức về tự ngă đầu tiên của mỗi con người.

c) Bản ngă - xă hội

Như vừa đề cập, sự phát sinh thế giới ư niệm của trẻ con là do sự học tập và hấp thụ thái độ, ngôn ngữ, quan điểm,... của kẻ khác; và bằng cách đó, xă hội "đi vào cá nhân". Nhưng theo Mead th́ chỉ có con người mới có khả năng kiểm thảo và tự kiểm thảo; và sự tự kiểm thảo đó là kết quả của xă hội. V́ từ đầu, nguyên tắc hướng dẫn con người vốn là kết quả của sự lĩnh hội các thái độ và quan điểm... từ những người khác, tức từ xă hội mà không phải là từ con người chính nó. V́ thế, ư thức về tự ngă luôn luôn mang tính xă hội, và hiện hữu giữa tương quan của con người và xă hội.

d) Bản ngă và sở hữu tự ngă

Ở điểm này, Mead nới rộng quan niệm về tự ngă, cho rằng nó không những là sản phẩm của xă hội mà c̣n có tính chất sáng tạo. Từ đó, ông chia bản ngă thành hai loại: bản ngă và sở hữu tự ngă (hay cái thuộc tính cố định của bản ngă). Nếu nói theo từ ngữ của Freud th́ bản ngă không bị kiểm soát bởi sở hữu tự ngă, mà trái lại, sở hữu tự ngă là một phần của bản ngă. Do đó, sở hữu tự ngă có thể gọi là những tri kiến, kinh nghiệm, khát vọng ... của bản ngă. Và như thế, nó không hẳn lúc nào cũng bị chi phối bởi những ǵ mà nó lĩnh hội, nhưng trái lại, nó có thể hành động rất sáng tạo, ảnh hưởng đến hay thay đổi mọi cơ cấu của tiến tŕnh xă hội.

2- Lư thuyết của Sigmund Freud (1856-1939)

Sigmund Freud là một bác sĩ về thần kinh và tâm thần người Áo, sáng lập ngành Phân tâm học (Psychoanalysis). V́ Freud là gốc người Do Thái, từ năm 1938 ông sống lưu vong để tỵ nạn chế độ phát xít Đức, và mất tại Anh vào năm 1939. Xuất phát từ một phương pháp trị bệnh rối loạn thần kinh đặc biệt (hystérie), Freud đă đề xuất phép trị liệu phân tâm học bằng sự sử dụng liên tưởng, mộng để phân tích những động lực mạnh (choc) gây bệnh. Về sau phân tâm học trở thành chủ nghĩa Freud (Freudianism) và đề xuất hai bản năng gốc là "bản năng t́nh dục" và "bản năng chết", xem đó là nguyên động lực chi phối tiến tŕnh lịch sử nhân loại. Sau đó, lại tiếp tục h́nh thành nên chủ nghĩa Freud mới (Neo-Freudianism) với các đại biểu chính là E. Fromn, K. Horney v.v...

Lư thuyết của Freud có thể được tóm tắt như sau: Freud cho rằng cấu trúc nhân tính hay ngă tính của con người bao gồm ba phần: Bản năng (Id), ngă tính (ego) và siêu ngă (superego), cũng gọi là "ư thức" ba ngôi. (27)

a) Bản năng (Id): 

Bản năng là cội nguồn nhân tính của con người, ở đó tích lũy các nguồn năng lượng và cung cấp năng lực cho các hoạt động tâm lư như ư thức (ego) và siêu thức (superego). Khi nguồn năng lượng gia tăng khiến cho bản năng bùng phát mạnh tạo thành những cú sốc (choc) tâm lư khó chịu, căng thẳng, bực tức ... Ngược lại, sự giải trừ các căng thẳng và qui giảm năng lượng trở về trạng thái ổn định, thư giăn ... là con đường phấn khích đưa đến khoái lạc. Do đó, bản năng được chia thành hai loại tác năng chính, đó là: "bản năng t́nh dục" (libido) và "bản năng chết".

- Về bản năng t́nh dục (libido): nó là cội nguồn, năng lượng t́nh dục, năng lực kích thích t́nh dục, phấn khích t́nh yêu ... và chi phối đời sống nội tâm. Ở điểm này libido được xem như là "nguyên tắc khoái lạc". Nó vừa là sự phát triển t́nh dục của người lành mạnh và được mở rộng cho đến các hoạt động khoa học, mỹ thuật của cá nhân, lại vừa là căn nguyên của bệnh lư. Về sau, Freud liên hệ rộng hơn nữa về khái niệm libido cho tất cả xung năng của t́nh yêu, như t́nh yêu giữa bố mẹ và con cái...

- Về bản năng chết (pulsion de mort) hay lực chết: nó diễn ra theo chiều hướng ngược lại khi tùy vào mức độ tăng tốc của năng lượng trong bản năng (Id) đi đến đỉnh cao như tức tối, giận dữ... làm tăng huyết áp, ngất xỉu, tử vong...

Theo nhận xét của C. Jung, libido không những là xung năng (pulsion) của t́nh dục, mà c̣n là năng lượng của tâm lư nói chung. (28)

b) Ư thức tự ngă (ego)

Freud cho rằng, ư thức tự ngă luôn luôn bị chi phối bởi bản năng (Id) mà nội dung chính của nó là "libido" hiểu theo nghĩa rộng - tức là mọi nhu cầu, khát vọng, dục vọng, thèm muốn giao tiếp với thế giới thực tại khách quan. Ư thức là là bản năng khát vọng sống của tự ngă ( cái tôi). Nhưng khi ư thức tự ngă bị kiềm chế bởi những khuôn định, qui ước xă hội (social conventions) nó lại đi vào vô thức (inconscient). Rồi từ đó, những xung năng khát vọng bộc phát lên ư thức, biến thành những ưu phiền, lo âu... "Cái tôi" của mỗi cá thể luôn luôn bị phá vỡ bởi sự mâu thuẫn của bản năng dục vọng và sự kiềm chế của ư thức xă hội.

c) Siêu ngă (superego)

Siêu ngă cũng được gọi là siêu thức, nó vượt lên trên bản năng t́nh dục (sexuality) và ư thức tự ngă để duy tŕ mọi giá trị truyền thống và các lư tưởng đạo đức xă hội. Nó, một mặt vừa kiềm chế sự thôi thúc của "khát vọng dục tính" (sexual desize), mặt khác thúc giục ư thức bảo tŕ các giá trị đạo đức cá nhân và xă hội. Do đó, siêu thức là ư thức vươn đến sự hoàn thiện của đời sống.

Theo đánh giá của L. Broom và P. Seiznick, th́ cả hai triết gia thực nghiệm George H. Mead và Sigmund Freud, những người sáng lập ngành giải phẫu tâm lư này đă đóng góp một phần lớn vào tiến tŕnh nghiên cứu bản ngă trong quá tŕnh xă hội hóa. (29) Tuy nhiên, như chúng ta thấy, quan điểm của Mead và Freud hoàn toàn khác nhau. Mead th́ lấy xă hội làm nền tảng cho sự phát triển của ư thức, trong khi Freud th́ cho rằng, những qui ước xă hội đă kiềm hăm và làm sai lệch ư thức tự ngă. Mead chia ư thức thành hai phạm trù: bản ngă (ego) và sở hữu tự ngă (ego - attribute), và cho rằng cả hai đều nương tựa vào xă hội mà h́nh thành và phát triển. Ngược lại, Freud chia ư thức làm ba phạm trù: bản năng (Id), ư thức (ego) và siêu thức (superego); và ở đó, bản năng (Id) là phần trọng tâm của sinh lư cá thể mà xă hội không thể nào điều hành được, ego là người trung gian ḥa giải các nhu cầu sinh lư và những đ̣i hỏi của xă hội. Đối với Mead, ngă và sở hữu tự ngă có thể dung hóa lẫn nhau, trong khi theo Freud, các phạm trù của ngă luôn tiềm tàng những khả năng xung đột, mâu thuẫn (30)... hay c̣n gọi là xung năng (pulsion). (31)

3- Lư thuyết của Carl Gustav Jung (1875-1961)

Carl Gustav Jung là người cùng thời với Freud, một nhà phân tâm học tại Zurich. Lúc đầu, Jung là môn đệ trung thành của chủ thuyết Freud (Freudianism) sau khi tiếp xúc với Freud tại Áo, vào năm 1907. Nhưng sau đó, ông từ chối hoàn toàn chủ thuyết của Freud, cho rằng đó là lư thuyết dục tính đă bị đồng hóa bởi dục tính cá nhân của Freud; và do đó, ông nỗ lực xây dựng một lư thuyết mới, gọi là "tâm lư trị liệu".

Theo đánh giá của Calvin S. Hall và Gardner Lindzey, trong "Theories of Personality" (32), th́ Jung luôn luôn sáng tạo trong cách phân tích tâm lư của ḿnh. Với ông, cái tự ngă (personality) như là một tổng thể bao gồm các mặt của đời như: ư thức, vô thức, cảm thức, cá nhân, xă hội, nữ tính, nam tính, nhân tính, thú tính, tri giác, trực giác v.v..., tất cả tính chất đó được xem như là tác năng của một "trục nhân tính" (axis of the personality). Do đó, theo Jung, trong nam giới có chứa những nữ tính, trong nữ giới có chứa những nam tính. Tương tự như thế đối với những thú tính (animal nature) và nhân tính (personality) trong cùng một con người.

Và cũng từ đó, Jung phân tích bệnh lư qua các hội chứng như: dồn nén (repression), mặc cảm (oedipc), giận dữ, tức tối (truculent), trầm mặc (inhibited), qui kỷ (egocentric), đa cảm (hyperémotivité) v.v... đều xuất sinh từ ư thức tự ngă, những ấn tượng, tri giác, kư ức, cảm xúc... đă qua và bị dồn nén vào vô thức tạo thành những xung năng (pulsion) gây nên trạng thái bất b́nh, bất an, bực tức, căng thẳng cho ḍng chảy của tâm lư. (33)

Mặc dù Jung phê b́nh Freud, như vừa đề cập ở trên, nhưng chúng ta thấy lư thuyết của Jung nhằm vào các hiện tượng tâm lư nhiều hơn là bản chất của tâm lư như ở tâm lư học Freud. Tuy nhiên, lư thuyết của cả Freud và Jung đều là những dấu ấn vàng son, đặc sắc trong lịch sử tâm lư học hiện đại.

4- Lư thuyết của Erich Fromm (1900-1980)

Erich Fromm, một nhà phân tâm học và xă hội học người Mỹ gốc Đức, sinh tại Frankfurt. Năm 1922, ông tốt nghiệp tiến sĩ tại Đại học Heidenberg, đến năm 1933, ông sang Mỹ và dạy tại Đại học Chicago, ngành phân tâm học.

Quan điểm của Fromm có phần tương tự với Carl .G. Jung, cho rằng con người là một tổng thể bao gồm các đặc trưng của nhân tính (personality) và thú tính (animal nature), và chính điều đó là mâu thuẫn nội tại trong sự vận hành tâm lư của con người. Do đó, trong tính cách của hoặc là thú tính hoặc là nhân tính, con người nhất thiết cần phải có những nhu cầu nhất định. Tuy nhiên, cũng như George H. Mead, Fromm cho rằng sự phát triển của nhân tính là tùy thuộc vào những cống hiến của xă hội. Nhưng, với xă hội th́ ư thức về sự tự do luôn luôn làm cho con người cảm nhận sự bất an trong tâm lư. Đây là nội dung mà Fromm tŕnh bày trong tác phẩm "Thoát khỏi tự do" (Escape from Freedom) (34), và p